آجر چیست؟
آجُر (به انگلیسی: Brick) یکی از مصالح ساختمانی است که بهصورت بلوکههایی از جنس خاک رُس و مواد دیگر ساخته شده و در بنایی برای ساخت دیوارها و سایر بخشهای سازهٔ در حال ساخت، مورد استفاده قرار میگیرد. برای چیدن و اتصال آجرها به یکدیگر از ملات استفاده میشود.
از بناهای باستانی مشهوری که در ساخت آن از آجر استفاده شده میتوان به طاق کسری اشاره کرد. استفاده از آجر در طول تاریخ ایران بسیار گسترده بوده و بناهای بیشماری از جمله از آتشکده، مسجد و ساختمانهای مسکونی، با استفاده از آجر در ایران ساخته شدهاند. در حال حاضر با توجه به بالا رفتن تراکم جمعیت و ساخت بناهای چندین طبقه استفاده از آجر در اسکلت این نوع ساختمانها مقدور نیست و از اسکلتهای فلزی یا بتنی استفاده میشود؛ ولی از آجر برای نماسازی استفاده میشود یا در قسمتی از سالن و سایر فضاها آجر را بهطور نمایان بهکار میبرند. در این نوشتار از وبسایت کارخانه آجر تیراژه در پی ورق زدن تاریخ به پاسخی برای سوال آجر چیست خواهسم پرداخت.
آجر چیست؟ واژهشناسی کلمه آجر
ریشهٔ واژهٔ آجُر (که در افغانستان زاو گفته میشود) که در فارسی آجور و آگور هم میگویند نامعلوم است. در زبان اکدی به صورت agurru، در آرامی به صورت اَگّور، در عربی به صورت آجرّ، و در ارمنی باستان به صورت آگور ثبت شدهاست.
پاسخ تاریخ به سوال آجر چیست؟
آجرکاری برج شبلی در ایران، مربوط به قرن دوازدهم
دستکم ۵۰۰۰ سال است که آجر ساخته شده از خاک رس به کار میرود. گویا اول بار، آن را برای ساختن شهرهایی در بینالنهرین و درهٔ سند در پاکستان به کار بردهاند. مردم در ابتدا، برای درست کردن آجر، گل رس و کاه را، با لگد کردن آنها، مخلوط میکردند. سپس مخلوط آماده شده را در قالبهای مستطیلی میریختند و در آفتاب، خشک میکردند. آجری که در آفتاب، خشک شده بود نمیتوانست بدون کاه، خودش را نگه دارد. سرانجام، مردم بابل، آشور و مصر باستان دریافتند که با گداختن رس، آجرهایی بهدست میآید، که محکمتر و در برابر هوا مقاومتر هستند.
در دوران باستان، در کنارهٔ رودهای دجله و فرات، پس از هر بار طغیان رودها، لایههایی از گل و لای روی زمین برجای میمانْد. این رسوبات چسبنده، پس از خشک شدن در برابر آفتاب، ترکهایی به شکل مکعبهای نامنظم ایجاد میکردند. انسانهای آن روزگار دریافتند که میتوان از همین گل خشکشده، در ساخت دیوارها و بناهای ابتدایی استفاده کرد. از دل همین تجربههای ساده بود که پرسش پدید آمد: آجر چیست؟
آجر در حقیقت خاکی است که شکل گرفته، خشک و سپس پخته میشود تا به یکی از ماندگارترین مصالح ساختمانی بدل گردد — نمادی از آمیختن زمین و آتش برای ساختن پناه و استواری.
از طرفی، اجاقهای چادرنشینهایی که در کنار رودها به کار گله داری مشغول بودهاند در اثر نفوذ آتش سخت شده که در واقع این پدیده سبب پیدایش نحوه پخت و در نتیجه آجر گردیدهاست. در سالهای بعد همزمان در ساخت برج بابل خشت زدن و پختن آجر به وسیلهٔ بابلیها ابداع شد و به همین دلیل نام آجر که یک واژهٔ بابلی است در اغلب زبانها به همین نام مشهور شدهاست.
پس از این مرحله به وسیلهٔ کلدانیها پخت آجر به تکامل رسید و با پیدایش آجر تحولی در ساختمان بناها که تا آن روزگار خشتی و گلی بودند به وجود آمد. در نتیجه این امر سبب آغاز ساخت بناهای مستحکم و آجری گردید. آجر دستی (فشاری) هفت هزار سال است که بهعنوان مستحکمکننده و زیباساز کاخها، عبادتگاهها، مدرسهها، مسجدها و ساختمانها استفاده شدهاست. اما امروزه این صنعت هزاران ساله در حال فراموشی است.
استفاده از آجر در ایران؛ از آجر چیست تا کاربردهای امروزی
بهطور کلی صنعت آجرپزی در دوران پیش از هخامنشی در ایران تکامل یافت و در دوره هخامنشی علاوه بر خشت، انواع آجر از جمله آجرهای لعابی در ساختمانها به کار رفتهاست. آجرهایی که در ساختمان پاسارگاد و تخت جمشید و شوش به کار رفته صرفنظر از تنوع، از نظر دقت در ترکیب مصالح اولیه و مقاومت در برابر عوامل مختلف پس از چندین قرن، مورد توجه هستند.
ریشه سوال مهم آجر چیست و پاسخ های آن در دوران هخامنشی به شدت به چشم می خورد. در این دوره پخت آجرهای لعاب دار منقوش و برجسته بسیار معمول بود؛ که برای تزیین کاخها استفاده شدهاست. استفاده از آجر در ایران باستان خصوصاً در دوران ساسانیان و در دوران پیش از اسلام رواج زیادی داشتهاست. میتوان از کاربرد آجر در بناهای عظیمی مانند طاق کسری و پل دختر نام برد. در دوران ساسانی از تلفیق سنگ و آجر برای اسکلتسازی بناها و در مواردی در نماسازی استفاده شدهاست.
ایرانیان به خاطر پایداری بیشتر آجر از سنگ، ارزان بودن آن و سرعت آن جهت ساخت بنا از آجر استفاده میکردند. در دورهٔ سلجوقی، استفاده از آجر هم از جهت زیبایی و هم از جهت ساختاری رونق زیادی گرفت. آجر به غیر از آنکه برای تزیین اماکن مختلف به کار میرود، جهت نشان دادن فشارها هم استفاده میشود؛ مثلاً در طاقهای قدیمی مسجد جامع اصفهان ساختار آجری به شکلی است که جهت فشارهای مختلف احساس میشود.
محدودیت استفاده از چوب در ناحیههایی از ایران، کمبود سنگ، مشکل کاربرد سنگ به دلیل انتقال حرارت در مناطق گرمسیر، خوشدست بودن و قابلیت بالای اجرا و بهکارگیری آجر در تمامی بخشهای بنا، کارایی فراوان آن در برپا کردن پوششهای وسیع و مرتفع، فراوانی مواد اولیه و سادگی تهیهٔ آجر و مقرون به صرفه بودن آن از دلایل کاربرد زیاد آن در ایران بودهاست.
ضریب انبساط و انقباض آجر در برابر سرما به گونهای است که از ایجاد ترک در بنا جلوگیری میکند. لذا آجر در مقایسه با دیگر مصالح از قدرت ذخیره انرژی حرارتی برخوردار است و در نتیجه انتقال نوسانهای حرارتی محیط بیرونی به داخل از طریق جدار آجری شدید نیست و بدون دخالت وسایل گرمازا و خنککننده میتوان شرایط و فضای مطبوع تری را فراهم آورد.
هنر آجرکاری دوره سلجوقی؛ روایت هنری از سوال آجر چیست
در دوره سلجوقی از آجر به عنوان مصالح اصلی برای کلیه بناهایی چون کاروانسراها، آبانبارها، بناهای شاهی، بناهای عمومی، مساجد، برج مقبرهها، میل مقبرهها، میلهای بلند مساجد و مواردی دیگر استفاده میشد؛ مصالحی که اگر در بستر تاریخی آن بررسی کنیم، بهخوبی روشن میشود آجر چیست و چرا سبب اسکلتسازی اصولی این بناها شده است. ضمناً برای نماسازی نیز از آجر به شکل آمود (پوشش جدا از اسکلت) یا پیوند و ترکیب با استخوانبندی بنا بهره گرفته میشد و همین موضوع عظمتی از حسن سلیقه و خلاقیت در هنر آجرکاری پدید آورده است.
بهطوری که در آثار پراکنده و فراوان کشور در این دوره شاهد هنرآفرینیهای بسیار شگرف در هنر آجرکاری میباشیم؛ تا جایی که در دو برجهای خرقان قزوین بیش از سی نوع آجرکاری همراه با طاقنماسازیهای بسیار زیبا و خط کوفی برجسته و در مسجد جامع اصفهان نزدیک به ۳۷۵ طاقپوش در انواع گوناگون که قسمت اعظم آن از دوره سلجوقی است، مشاهده میشود. در این دوره ارزشمند معماری شاهد به وجود آمدن زیباترین نقوش در انواع گلچینهای آجری، گره آجری و خطهای کوفی آجری بر گردونهٔ میلهای بلند مساجدی چون میل مسجد جامع دامغان با ۲۶ متر ارتفاع، میل منار چندوجهی مسجد جامع نائین با حدود ۳۰ متر ارتفاع، مناره ساربان با ۴۸ متر ارتفاع و مناره علی هستیم.
آجر چیست؟ سوالی برای بسترهنر آجرکاری دوره ایلخانی
در این دوره پوششهای طاقی آجری وارد تحول گسترده از تکنیک و اجرا شده تا جایی که شاهد به وجود آمدن گنبد بسیار چشم گیر و خوش فرم هندسی سلطانیه با قطری حدود ۴۰/۲۵ سانتیمتر و ارتفاع ۵۰متر از سطح زمین در اجرای بسیار استثنایی صندوقهای میباشیم. ساخت این گنبد بر روی بسیاری از گنبد کلیساهای اروپا به خصوص گنبد کلیسای سانتاماریا دلفوره در فلورانس که حدود صدسال بعد از گنبد سلطانیه ساخته شدهاست، اثر مستقیم گذاردهاست. ه
مچنین در این دوره هنر آجرکاری وارد مرحلهای بسیار جالب از گوشه سازیهای گنبد خانهها در حالت خاص پتکانه، مقرنس شده، آن هم با نقش انواع گلچینهای خفته و راسته و جناقی آجری یا تلفیق آجر و کاشی زینت بخش این گونه اجراهای شگرف میگردد.
از میان آثار فراوان آجری این دوره میتوان به پتکانه سازیهای گلچین دار مسجد ورامین، مسجد کبیر یزد و همچنین کاربرد مقرنسهای آجری در محراب صفه شاگرد در مسجد جامع اصفهان اشاره کرد. در این زمان شاهد به وجود آمدن نوعی آجرهای مهری کوچک به اندازهٔ کلوک و دو قدی یعنی حدود ۵*۵ و ۵*۱۰سانتیمتر با حک نام جلال الله و نقوش گره میباشیم، که در بین رجهای آجر سبب شکلدهی و تزئین استثنایی در آجرکاریهایی چون ازارههای راهرو ارتباطی مسجد عمر به صفه شاگرد در مسجد جامع اصفهان و همچنین نوعی گلچینهای خاص آجری با کلوک و دو قدیهای مهری در غلام گردشیهای طبقات فوقانی در گنبد سلطانیه میباشیم.
یکی از شاهکارهای هنر آجرکاری دوره ایلخانی بنای بیهمتای منار جنبان میباشد که چون یکی از دو منار بسیار ظریف و باریک را به حرکت درآوریم منار دیگر به جنبش درمی آید. کل بنا مرحله به مرحله از ناحیه پشت بام بیشتر تا سطح زمین دچار تحرک خواهد شد.
مجموع این دستاوردهای سازهای و تزئینی نشان میدهد که در معماری این دوره، بهخوبی درک شده بود آجر چیست و چگونه میتوان آن را همزمان بهعنوان عنصری سازهای، پویا و هنری در بالاترین سطح مهارت به کار گرفت؛ عنصری که توان پاسخگویی به پیچیدهترین فرمها و رفتارهای حرکتی بنا را دارد.
آجر چیست؟ هنر آجرکاری دوره تیموری
عصر تیموری عصر جنبش و خیزش انواع هنرها به خصوص معماری میباشد. در این زمان پوششهای گنبد آجری به تحول کامل میرسد. مسیر گنبدسازیهای دو پوسته پیوسته به گنبدسازیهای دو پوش گسسته و اجراهای خاص در مقابل واکنش نیروهای فشاری-کششی-پیچشی و به خصوص رانشی و بهطور کلی ضدزلزله توسط خشخاشی سازیها در بین دو پوشش گنبدها میباشیم.
در این زمان انواع طاق پوشهای آجری چون ترکین، گلو در هم، شمسه پوش و بسیاری دیگر مسیر متحول خود را تا سرحد مطلوب پیش میبرد و انواع گلچینهای آجری در آنها به واقع عظمتی از هنر آجرکاری توسط معماران نامی ایران قوام الدین پدر و غیاث الدین پسر شیرازی و بسیاری دیگر از بنایان هنرمند زیباترین و شاخصترین انواع نقوش گره آجری، خطهای کوفی آجری، خطهای بنایی و معقلی آجری و زیباترین انواع گلچینهای بسیار متنوع آجری در عناصر و جزئیات آثار هم سطح با هنر کاشی کاری که تلفیقی از آجر و کاشی در انواع خط معلقی میباشد.
در خراسان میتوان به کارهای آجری بسیار زیبای مسجد قائن و برج مقبره اخنگان در حومه طوس مشهد یا شاهکارهایی از هنر آجرکاری و بسیاری دیگر اشاره کرد. در چنین بستری از شکوفایی هنر و سازه، بهتر میتوان دریافت آجر چیست و چگونه از یک مصالح ساده، به عنصری اندیشه مند و هنری در معماری ایران بدل میشود؛ عنصری که در عصر تیموری، هم پاسخگوی نیازهای سازهای و هم حامل والاترین جلوههای زیباییشناسانه است.
در تداوم این تجربههای فنی و هنری، روشنتر میشود که درک پاسخ آجر چیست، تنها به شناخت یک مصالح محدود نیست، بلکه فهم مادهای است که در عصر تیموری به زبان سازه، زیبایی و اندیشهٔ معماری ایرانی بدل شده است.
هنر آجرکاری دوره صفویه؛ تبلور فهم آجر چیست در سازه و تزئین
در این دوره از آجر در بسیاری از بناها بهخصوص کاروانسراهای بسیار پیشرفته زمان در شکل درونشهری و برونشهری در یک و دو طبقه با طرحهای بسیار جامع و با اسکلت سازیهای بسیار اصولی و در مواردی نماسازیهای دی انگیز از نقوش انواع گلچینهای خفته و راسته-کلوکبندان-حصیری-جناقی-سم آهویی-گل برگردان-گل انر گل و بسیاری دیگر جهان را عمیقاً متوجه خود ساختهاست.
پوششهای طاقی و بسیار زیبا و دلفریب آجری در حالت طاق گنبدی، طاق عرقچین، طاق گنبد، طاق کته، پوش طاقهای پا تو پا طاقهای چهار بخشی، طاقهای چهار گرده پوش، طاقهای چهار ترکی، طاقهای شمسهای، هندسی طاق، تویزه طاق، کجاوه طاق تاوه و بسیاری دیگر با بهکارگیری انواع نقوش آجری و گلچینهای زیبا عظمتی از هنر آجرکاری این دوره متجلی شدهاست.
به وجود آمدن انواع قوسهای باربر تزئینی و تزئینی آجری و استفاده از آنها در بناهای متعدد ایران به وجود آمدن انواع برجهای کبوترخانه آجری بسیار با فلسفه با نماسازیهای مشبک آجری و نقوش جذاب آجری در آنها انواع رسمی بندیها و کاربندیها و طاسه سازیهای آجری در اشکال مختلف در بناها با عناصری چون: سوسن، نیم سوسن، هفتی، سینه باز، پاباریک، لچکی، ترنجی، سمبوسه و بهکارگیری نقوش زیبای گلچین آجری در بین عناصر یاد شده، بهخصوص در بازارها آثار شگرف از تاریخ معماری ایران عزیز تقدیم هنر دوستان جهان گردیده است.
از میان آثار بسیار متعدد آجری این دوره میتوان به پلهای بسیار عظیم و گسترده با فلسفه آجری چون سی و سه پل و پل الله وردی خان با تمامی مسائل فشار و هیدرولیک آب رود گسترده زاینده رود در پشت پایههای هر دهانه از پل. ساختمان حمامهای بسیار اصولی با بخشهای زنانه و مردانه و گرمخانه با بهکارگیری کاربندیهای بسیار پرکار و دلانگیز و استقرار آنها بر روی ستونهای ظریف و کاملاً باربر سنگی.
زیرسازی ستونها از پی گسترده از مصالح آجر جوش پرتاب و ملات آهک لزدار، همچنین آبروهای حمام، زیر آبروها، آببندی دیگ مسی مستقر بر روی آتشخانه در ناحیه خزینه آب جوش و بسیاری مسائل جانبی گرمابه در حمامها یی چون حمام گنجعلی خان کرمان و گوهر بیمانندی چون حمام خسرو آقای اصفهان کلاً آجری بسیار ارزشمند از پدیدههای هنری که توسط نابخردان بر خاک شد.
در دوره صفویه ساختن آبانبارهای آجری با نقوش زیبا جهت اقلیمهای گوناگون بهخصوص بادگیردار برای مناطق گرم و خشک کویری همراه با هنر آفرینیهای بسیار مورد توجه بودهاست. در چنین گسترهای از تنوع سازهای و تزئینی، بهتر میتوان دریافت آجر چیست و چگونه در دوره صفویه، از مصالحی کارآمد فراتر رفته و به عنصری هویتساز در معماری ایران بدل شده است؛ عنصری که هم پاسخگوی نیازهای اقلیمی و فنی است و هم حامل بیان هنری و زیباییشناسانهٔ بنا.
هنر آجرکاری دورهٔ افشاریه و زندیه؛ خوانشی تاریخی از این که آجر چیست؟
در دورهٔ افشاریه ایران درگیر کشمکشهای نظامی لازم زمان خود بود. از این رو آبادانی رونق چندانی نداشت. اما در این زمان شاهد به وجود آمدن میلهای بسیار فراوان راهنما با نوعی آجر کاری و بهکارگیری گلچینهای آجری در آنها در کنار جادهها در تمامی کشور میباشیم. شاید همین بهانه ای شد تا دوباره مردمان در پی یافتن پاسخ آجر چیست در دورهٔ زندیه به آبادانی بپردازند و رونق آن دوره حاصل شد. خصوصاً خطه حکمرانی خان زند وکیلالرعایا بناهای خرد و کلاً ن و قا بل توجهی در اشکال گوناگون بنا گردید.
از آثار آجری جالب این دوره میتوان به شبستان مسجد وکیل با پوششهای طا قی که از کاربندی بر قوسهای پا تو پا که بر روی ستونهای سنگی با حجاری پیچ و سر ستون سازیها با نقش حجاری جقهای افشان حاصل شدهاست اشاره داشت. پوششهای طاقی تواماً از کار بندی و طاق گنبد بر ستونهای پیچ سنگی ابهتی جالب به شبستان این مسجد دادهاست و گواه استفاده از تمام تحلیل های وجودی آجر و آجر چیست می باشد. در این دوره بازار وکیل با پوششهای بسیار جا لب آجری از نقوش گلچینهای متنوع و نوعی کاربندیهای جالب با نورگیرها و هوا کشهای متقارن ساخته شدهاست.
یکی از آثار آجری بسیار جا لب در مجموعه وکیل وجود ارگ کریمخانی با کاربرد آجر و نقوش آجری در قسمتهای داخلی و بهخصوص در ناحیه خارجی همراه با کنگره سازیهای جا لب بر گرد آ گرد چهار بعد بنا که جنبه حفاظتی بنا را داشتهاست. همچنین چهار برج عظیم مخروطی با نقوش بسیار جالب و متنوع آجری در طرحهای نیم خوشه انگوری رفت و برگشت بوده. این پدیده آجری در چهار برج ارگ زیبایی خاص آفریدهاست و به این ابهت و شکوهی خاص دادهاست.
موزه پارس از آثار دورهٔ زند یه نوعی آجرکاری با بند کشی بر جسته بسیار یکنواخت و زیبا که بند کشی تخت از راستای قطعات آجر به اندازه ۳ میلیمتر جلوتر آمدهاست. این اجرا شگرفی چشمگیری به آجر کاری و بند کشی که حالت استثنا یی در تمام آثار آجری ایران دارد در محل عمارت کلاً ه فرنگی، مقبره اولیه خان زند، موزهٔ پارس دادهاست. وجود آبانبار با استفاده از پوشش مورب دور دارتیز همراه با گلچین جناقی بسیار زیبای آجری در مجموعه ارگ کریمخانی نظر هر بیننده را جلب میکند.
بهطور کلی در این دوره نقوش زیبای آجری به شکلهای خاص و متنوع زیبایی بناهای ایران بهخصوص خطهٔ فارس شدهاند. در چنین بستر تاریخی و هنری، میتوان بهتر دریافت آجر چیست و چگونه در دورهٔ افشاریه و زندیه، حتی در مقیاس بناهای خرد و شهری، به عنصری ماندگار برای بیان سازه، تزئین و هویت معماری ایران بدل شده است.
هنر آجرکاری دورهٔ قاجاریه؛ جلوهای از فهم آجر چیست در گذار سنت و تجدد
در دورهٔ قاجار، هنر آجرکاری در ساختن بازارها با انواع طاقپوشهای آجری، کاربندیهای آجری مانند بازار اراک و تیمچهها در بازار تهران و طاق آبانبارها با نقوش متنوع و حمامها از جمله حمام وکیل کرمان، به تکامل رسید. در این دوره به جرأت می توان گفت تمام پاسخ هایی که به سوال آجر چیست در دوره های گذشته داده شده بود در یک قالب جمع شد.
در شهر تهران
شهر تهران با دارا بودن ساختمانهای قدیمی و آثار تاریخی خود هم هویتی سنتی و هم بسیار مدرن دارد؛ در ساخت بناهایی چون شمسالعماره، دارالفنون، کاخ موزهها، مسجدهای تاریخی، ساختمانهای آجری منطقه حسنآباد، سردر باغ ملی، موزه ارتباطات، ساختمان بانک صادرات، ساختمانهای آجری سبک ساسانی/هخامنشی، موزه ایران باستان و وزارت خارجه، ساختمان ثبت و اسناد، مدارس قدیمی، گنبد چهارسوق، بازار بزرگ تهران، بازارچهها، کاروانسراها و ساختمان بسیاری از خانهها و مغازهها در بخشهای قدیمی شهر تهران، از آجر استفاده شدهاست.
در چنین تنوعی از دورهها و بیانهای معماری، بهتر میتوان دید که آجر چیست و چگونه در شهر تهران، از بنای حکومتی و مذهبی تا فضای شهری و مردمی، به عنصری پیوسته در شکلگیری هویت تاریخی و کالبدی شهر تبدیل شده است.
